’n Groeiende groep geloofsgemeenskappe, onder leiding van die South African Church Defenders (SACD), ‘n nuut-saamgestelde groep aktiviste teen regeringsbeheer van godsdiens, gaan hof toe om te keer dat die Cultural, Religious and Linguistic Rights Commission (CRL-kommissie) ’n nuwe komitee saamstel om kerke in Suid-Afrika strenger te reguleer. Die SACD, wat godsdienstige én grondwetlike vryhede beskerm, waarsku dat die voorgestelde stelsel die vryheid van godsdiens ernstig kan ondermyn.

Die besware kom veral sterk uit die charismatiese kerke. Volgens die SACD is hierdie kerke ’n spesifieke teiken, selfs nadat ’n parlementêre portefeuljekomitee die CRL-kommissie se vroeëre reguleringsvoorstelle as ongrondwetlik verwerp het. Charismatiese leiers is ook ontsteld dat die regering se jongste Nasionale Sekuriteitsanalise hul bedieninge as ’n potensiële risiko uitlig—iets wat volgens hulle ’n beeld van vooroordeel skep.

Die SACD voer aan dat die CRL-kommissie se planne behels dat die staat kan inmeng in kerkpraktyke, kerkleiers se kwalifikasies, leerstellings en interne geskille—wat hulle as ongrondwetlike oorskreiding van magte beskryf. Hulle sê bestaande straf- en siviele wetgewing dek reeds misbruik en uitbuiting, en dat die kommissie eerder moet help om dit beter toe te pas.

Die SACD versoek die hof om die besluit om hierdie komitee aan te stel tersyde te stel op verskeie gronde—onder meer dat die CRL-regtekommissie nie gemagtig is om met hierdie werk voort te gaan nie, omdat sy voorstelle reeds deur ’n parlementêre portefeuljekomitee as ongrondwetlik bevind is.

Die SACD sê verder dat die kommissie duidelike vooroordeel teen charismatiese kerke toon, dat sy poging om kerke te reguleer neerkom op magsvergryp, en dat die fokus uitsluitlik op Christelike kerke val.

Honderde kerke het reeds aangedui dat hulle enige regeringsbeheer oor hul bedrywighede sal teenstaan. Hofstukke bevraagteken ook of die kommissievoorsitter, Thoko Mkhwanazi-Xaluva, ’n geskikte en bevoegde persoon is om die liggaam te lei. Daar is ook bewerings van ’n belangebotsing omdat sy dien as ondervoorsitter van die Cheryl Zondi-stigting, wat gestig is om mense te help wat seksueel misbruik is in kerke en ander godsdienstige ruimtes.

Verskeie kerke, sowel as ander geloofstradisies, voel uitgesluit uit die proses en waarsku teen staatsbeheer oor godsdiens. Die hofsaak, wat moontlik verreikende gevolge kan hê vir kerk-staat-verhoudinge, wag nog op ’n datum.

Estelle Ellis, senior verslaggewer van Daily Maverick in Nelson Mandelabaai, berig op 1 Desember 2025 oor die SACD se aksie en die agtergrond daarvan – klik hier om dit te lees.

Probleme met godsdiensbeoefening in Suid-Afrika

Reeds in 2018 wys die CRL-kommissie op ’n aantal ernstige probleme in Suid-Afrika se godsdienstige sektor. Daar is geen sentrale databasis van kerkleiers of aanbiddingsplekke nie, en ’n groot aantal geloofsgroepe funksioneer heeltemal ongeregistreerd. Die kommissie merk ook ’n skerp toename in plaaslike én buitelandse geestelike leiers op—sommige sonder behoorlike dokumentasie.

Verskeie kwessies raak direk aan die veiligheid en welstand van gelowiges: mense sterf wanneer hulle geloofsprodukte gebruik en ophou om hul chroniese medikasie te neem; daar is finansiële misbruik, swak finansiële bestuur en algemene wanadministrasie in sommige bedieninge.

Bestuurs- en goeie governance-praktyke ontbreek dikwels, en vroue neem in baie geloofsgemeenskappe nog steeds nie volwaardig deel nie. Die kommissie waarsku verder teen kultagtige groepe, onkonvensionele prediking en ’n gebrek aan opleiding, ondersteuning en kennis van wetgewing.

Daar is ook geen behoorlike monitering of portuurbeoordeling soos in ander sektore nie. Die ernstigste bevindinge sluit in growwe geestelike misbruik, geslagsgebaseerde geweld, groomingspraktyke, menshandel en seksuele misdrywe—alles dikwels gekoppel aan magsmisbruik deur geestelike leiers.

Verslag aan die SA Raad van Kerke

Nuwe pogings van die CRL-kommissie om godsdiens deur die aanstelling van ‘n Seksie 22-komitee te reguleer, het die SA Raad van Kerke (SARK) in 2025 genoop om ‘n komitee aan te stel om die CRL-inisiatiewe te moniteer en te verseker dat kerke gepas daarop reageer. Die komitee het sy eerste verslag op 7 November 2025 aan die SARK voorgelê.

Die verslag skets die wetgewende raamwerk waarbinne die CRL-kommissie funksioneer en lig aksies uit wat met die Seksie 22-komitee beplan word. SARK het ook verteenwoordiging op die nuwe komitee, maar het ernstige voorbehoude:

• Die SARK word aangeraai om sy betrokkenheid by die CRL-kommissie se Seksie 22-komitee strategies, verkennend en baie versigtig te hanteer. Selfregulering wat op teologie en etiek gegrond is, moet altyd voorrang geniet bo enige vorm van staatsbeheer oor kerke.
• Verder moet die SARK se openbare kommunikasie oor hierdie sensitiewe kwessie baie noukeurig gekoördineer word, omdat onversigtigheid maklik verdeeldheid binne die kerklike familie kan saai.
• Daar word duidelik gestel dat, indien die Seksie 22-komitee nie die SARK se bekommernisse teen 30 Junie 2026 bevredigend aanspreek nie, die SARK sy verteenwoordigers sal moet onttrek en ’n openbare verklaring uitreik om sy standpunt uiteen te sit.
• Laastens herinner die aanbevelings die SARK aan sy belangrike rol as eenheidsbouer en bewaker van sosiale samehorigheid tussen kerke. Dit is ’n gesamentlike verantwoordelikheid om interne verdeeldheid te voorkom en die geloofsgemeenskap se eenheid te beskerm.

Klik hier om die verslag van 7 November 2025 aan SARK te lees.

Daar is min dinge in die lewe wat soveel blywende invloed het as ’n kind se eerste 1,000 dae – van bevrugting tot die tweede verjaarsdag. Hierdie tydperk lê die fondament vir alles wat volg: gesondheid, breinontwikkeling, emosionele welstand, leervermoë en selfs sukses in die werklewe. Die handleiding van die NG Kerk, Die eerste 1 000 dae van lewe en die belangrikheid van speel, wys op ’n eenvoudige, maar diep waarheid: wat in hierdie drie jaar gebeur, het lewenslange gevolge.

Navorsing wys dat ’n kind se brein teen sy tweede verjaardag reeds sowat 80% van sy volwasse gewig bereik het. Dit beteken dat elke aanraking, elke glimlag, elke gesprek en elke maaltyd bydra tot die bou van verbindings in die brein wat later leer, denke en emosionele stabiliteit moontlik maak. Wanneer ’n kind gekoester, gevoed en veilig is, groei hy of sy nie net fisies nie, maar ontwikkel ook selfvertroue en ’n gesonde selfbeeld.

Armoede, spanning en gebrekkige voeding kan egter hierdie groei ernstig benadeel. Dis juis daarom dat vroeë intervensie en ondersteuning – veral vir ouers en versorgers – só noodsaaklik is. Die handleiding beklemtoon die rol van gemeentes, maatskaplike dienste en die breër gemeenskap om hierdie kritieke tydperk te beskerm en te versterk.

Spiritualiteit vorm ook van die begin af deel van ’n kind se ontwikkeling. Die kerk het ’n unieke geleentheid om kinders en gesinne te dra in gebed, geloof en liefde – en om ruimtes te skep waar jong kinders God se teenwoordigheid as deel van hulle wêreld ervaar.

Die handleiding bied praktiese idees, insig uit navorsing, en wenke oor hoe gemeentes en individue betrokke kan raak by vroeëkinderontwikkeling. Dis ’n uitnodiging om saam te help bou aan ’n gesonde, hoopvolle toekoms – een kind op ’n slag.

Die Sakelys vir Sinode 2025 (13-16 Oktober 2025) is aanlyn beskikbaar. Klik hier om dit te lees – as flipboek op jou rekenaarskerm of laai die PDF-weergawe af.

Jy kan ook hierdie QR-kode gebruik om die flipboek-weergawe oop te maak:

Die datums vir 2026 is nou op ons webblad beskikbaar. Klik hier om dit in PDF-formaat af te laai.

Prof Wentzel Coetzer, pastorale terapeut verbonde aan die Noordwes Universiteit, beklemtoon die negatiewe impak van vaping op die gesondheid van jongmense en gevolglik hul lewensgeluk en ‘n gesonde verhoudingslewe:

Wat eers as ‘n “veiliger” alternatief vir gewone sigarette bemark is, het vandag gegroei tot een van die mees kommerwekkende gesondheidsrisiko’s vir ons jongmense. E-sigarette of vaping is nie die onskuldige alternatief vir rook wat baie mense dink dit is nie – inteendeel, dit hou ernstige gevare in wat ons nie kan ignoreer nie.

Die Mikroskopiese Bedreiging

Die gevaar van vaping lê grootliks in iets wat ons nie kan sien nie: ultra-fyn toksiese molekules. Wanneer iemand vape, word ‘n magdom van hierdie klein deeltjies ingeasem wat maklik die longe en selfs die brein kan binnedring. Soos navorsers dit stel: “Hoe kleiner die deeltjie wat jy inasem, hoe groter is sy vermoë om inflammatoriese reaksies te veroorsaak en jou brein te beskadig.”

Hierdie klein molekules het ‘n veel groter vermoë tot inflammasie en skade aan die brein as wat die meeste mense besef. Dit is nie net ‘n longtoestand nie – dit raak jou hele liggaam, veral jou brein.

Die Verslawingsvlak: Vinniger as Jy Dink

Een van die mees skokkende aspekte van vaping is hoe vinnig dit verslawend raak. Die nikotien in e-sigarette word baie vinnig deur die bloedvate in die longe geabsorbeer. Binne ongeveer 10 sekondes nadat iemand ‘n trek geneem het, bereik die nikotien die brein – dit is vinniger as wat dit neem om hierdie sin te lees.

Sodra dit die brein bereik, kaap nikotien letterlik die brein se beloningstelsel. Dit koppel aan spesifieke reseptore wat lei tot die afskeiding van hoë dosisse van dopamien – die “goed-voel” senu-oordraer wat ons liggaam natuurlik produseer wanneer ons iets genietlik ervaar.

Die Dopamien-Val

Hier word dit werklik problematies. Hierdie kunsmatige dopamien-afskeiding kan 2 tot 10 keer hoër wees as wat die brein normaalweg afskei as ‘n natuurlike beloning, soos om jou gunsteling liedjie te hoor. Dit klink dalk aanvanklik wonderlik, maar die gevolge is rampspoedig.

Met verloop van tyd lei hierdie onnatuurlik hoë afskeidings tot ‘n afplatting van dopamien se effektiwiteit. Dit beteken dat die persoon ‘n al groter behoefte ontwikkel om meer en meer te gebruik ten einde dieselfde effek te ervaar – dit is wat ons die toleransiefaktor noem. Die brein raak basies gewoond aan hierdie hoë vlakke en verlang steeds meer.

Geestesgesondheidsprobleme: Meer as Net Verslawing

Die gevolge van vaping strek veel verder as net nikotienverslawing. Volgens navorsing hou e-sigarette ook ‘n groot risiko in betreffende geestesgesondheidsprobleme. ‘n Belangrike studie uit 2019 het bevind dat universiteitstudente wat e-sigarette gebruik het ‘n beduidend groter waarskynlikheid het om geestesgesondheidsprobleme te ontwikkel.

Hierdie probleme sluit in:

• ADD/ADHD
• Angsversteurings
• PTSD
• Probleme met dobbel
• Dwelmmisbruik

Dit wys dat vaping nie net ‘n “onskuldige gewoonte” is nie, maar ‘n poort kan wees na ernstiger probleme.

‘n Epidemie Onder Ons Jongmense

Die situasie in Amerika is besonder kommerwekkend en dien as ‘n waarskuwing vir ons. Die probleem met e-sigarette onder jongmense word tans as ‘n epidemie beskryf – en die syfers is skokkend.

In een verslag het 20% van hoërskoolkinders aangedui dat hulle die afgelope maand van ‘n e-sigaret gebruik gemaak het. Hierdie syfer was 50% hoër as in 2017, wat wys hoe vinnig hierdie probleem groei. Nog meer kommerwekkend is dat die ouderdom van kinders wat betrokke raak, al hoe jonger word.

Die Pad Vorentoe: Onderrig en Toerusting

Hierdie realiteit konfronteer ons met ‘n dringende behoefte. Rondom hierdie probleem sal daar besonder gefokus moet word op die onderrig en toerusting van jongmense met die nodige kennis en feite.

Ons kan nie langer aanvaar dat vaping ‘n “veiliger” alternatief is nie. Die wetenskaplike bewyse wys duidelik dat dit ‘n ernstige gesondheidsrisiko inhou wat ons jongmense se toekoms bedreig.

Die tyd het gekom om hierdie stille epidemie met die erns te hanteer wat dit verdien – deur eerlike gesprekke, deeglike onderrig en die nodige ondersteuning aan diegene wat reeds vasgevang is in hierdie gevaarsiklus. Slegs deur kennis en begrip kan ons ons jongmense help om ingeligte besluite te neem oor hulle gesondheid en toekoms.

FixLocal is ’n webblad en WhatsApp-diens wat jou help om probleme in jou buurt aan te meld – dinge soos slaggate, stukkende straatligte, riool wat lek of vullis wat nie verwyder word nie. Dit wys jou ook hoe om jou plaaslike regering (munisipaliteit) verantwoordbaar te hou as hulle nie hulle werk doen nie.

Hoe werk FixLocal?

1. Sien iets? Meld dit aan.
   FixLocal wys jou presies waar en hoe om ’n probleem in jou buurt aan te meld. Jy kry ook hulp om die regte mense in jou munisipaliteit te kontak.
2. Nog niks gebeur nie? Jy kan dit opvolg.
   As niemand terugkom na jou eerste klag nie, help FixLocal jou om die probleem hoër op te vat – byvoorbeeld na jou wyksraadslid. Jy leer ook hoe om ander mense in jou buurt saam te kry om aksie te vat, sonder om baklei te maak.
3. Self regmaak – as dit veilig is.
   As niks werk nie, wys FixLocal hoe mense soms self klein probleme kan oplos – wettig en veilig. Jy kry ook idees oor hoe om die media se aandag te kry sodat die owerhede begin luister.

Ware stories van regmaak

• Melville, Johannesburg: Mense in die buurt het saam met ’n organisasie gewerk en slaggate is binne ’n paar dae reggemaak.
• Mpophomeni, KwaZulu-Natal: Jong mense het begin help om rioolprobleme op te spoor – dit het gehelp dat meer as 100 lekkasies reggemaak is.
• Makers Valley, Johannesburg: Die gemeenskap het parke en strate skoongemaak en dit weer ’n lekker plek gemaak vir almal.

Hoe jy FixLocal kan gebruik

• Webwerf: Gaan na www.fixlocal.org.za
• WhatsApp: Stuur ’n boodskap na 060 611 1111 – jy kry vinnig hulp.
• App: ’n FixLocal-app is oppad om dinge nog makliker te maak.

Jy kan ’n verskil maak

FixLocal werk al in 18 dorpe en stede in Suid-Afrika, onder meer Nelson Mandelabaai en Buffalo City. Nog word gereeld bygewerk. Jy hoef nie ’n politikus te wees om iets te verander nie – enige iemand kan begin. Gebruik FixLocal, kry jou vriende en familie betrokke, en help om jou buurt ’n beter plek te maak.

Ds Maartjie van der Westhuizen is onder-voorsitter van die Algemene Sinodale Moderamen

Die NG Kerk word te dikwels gereduseer tot slegs die besluite van die Algemene Sinode (AS) of tot omstrede teologiese debatte, skryf Maartje van der Westhuizen, assessor van die NG Kerk se algemene sinode.

Terwyl die mees kritiese stemme die openbare gesprek oorheers, bestaan daar ’n hartklop wat die NG Kerk al dekades lank dra, meestal onhoorbaar te midde van omstrede debatte en opspraakwekkende media-opskrifte. Dié hartklop verteenwoordig die oorweldigende meerderheid van NG lidmate wat stilweg en toegewyd besig is om hul geloof prakties uit te leef sonder fanfare of opslae.

Die ware gesig van ons kerk word nie weerspieël in die vergaderings of debatte nie, maar in die gemeentes waar

duisende Suid-Afrikaners elke Sondag oor die land heen byeenkom. Hier word geloof gevoed, gemeenskap gebou en hande uitgesteek na ander wat swaarkry.

Die ware gesig van die NG Kerk is ook te sien in die lidmate wat kos vir jongeres berei, skuilings vir haweloses bou, eensames en uitgeworpenes omarm, en in die ongesiene dienswerk wat weekliks plaasvind.

Die sinode is daarvan bewus dat sommige gemeentes wel nié dieselfde rustigheid ervaar nie en dit steeds oorweeg om hul band met die NG Kerk te verbreek. Die redes is uiteenlopend:

Sommige gemeentes het onder leiding van ’n leraar of leraars al jare lank ’n ander identiteit en spiritualiteit begin ontwikkel en kom nou maar net by ’n keerpunt; en
Sommige gemeentes het spesifiek oor die selfdegeslag-debat gevoel die sinode moet ʼn duideliker ja- of nee-standpunt inneem, in plaas van die pastorale weg wat gekies is.
Laasgenoemde is ’n kwessie wat nou op outonome gemeentevlak gehanteer word en daarom reeds groter rustigheid gebring het. As jy met die oorgrote meerderheid van dominees praat, aanvaar hulle die ruimte wat die Kerk gemaak het.

Oorspronklik gepubliseer op Netwerk24, 11 Mei 2025.

Lidmate kan inligting vra

Sommige gemeentes werk gewoon met voorveronderstellings van sinodebesluite en ontwikkel op grond van waninligting ʼn weerstand. Dit terwyl die sinode niks en niemand anders is as verteenwoordigers van die nege sinodes nie – dis nie ’n ander entiteit nie, maar ’n afvaardiging uit eie geledere.

Ongelukkig kan sommige nie die verskeidenheid van denke in een Kerk verdra nie. Hulle is nie verdraagsaam vir diversiteit wat die eenheid verryk en verdiep nie.

Ons glo die beste weg is langs voortdurende gesprek, soeke na wedersydse begrip en om daardeur saam nuwe insigte te bereik. Kom ons bid en besin saam eerder as om mekaar verdag te maak en afsplitsing te dryf.

Pas aan by veranderde tye

Die NG Kerk het bewys dat hy by veranderende tye kan aanpas. Liturgiese vernuwing het plaasgevind, met ’n groot verskeidenheid van aanbiddingstyle wat nou in gemeentes oor die land heen te vinde is. Gemeentes het hul eie unieke identiteit ontwikkel om by hul plaaslike konteks aan te pas. Die eens homogene NG Kerk het ’n ryk diversiteit van uitdrukkings van geloof ontwikkel – steeds verenig in kernwaardes en belydenis, maar met ruimte vir verskillende benaderings.

Maartje
Een van die mees betekenisvolle ontwikkelinge in die Kerk is die diversifisering van leierskap. Meer vroue en jonger mense neem nou leiersposte in, wat nuwe perspektiewe en nuwe energie na die Kerk bring. Dié doelbewuste proses van bemagtiging en diversiteit verryk die Kerk se bediening en maak hom meer verteenwoordigend van die breër samelewing.

Die NG Kerk se betrokkenheid by gemeenskapsprojekte en die praktiese uitlewing van geloof het in die afgelope twee dekades merkbaar versterk.

Programme soos “In pas met die Lewende God” help gemeentes met kultuurskuiwe en praktyke om dieper betrokke te raak by hul omliggende gemeenskappe.

Sedert 2015 het die Kerk veral begin fokus op vroeëkinderontwikkeling as ’n sistemiese ingryping om armoede en ongelykheid aan te pak.

In die Wes-Kaap het ’n dinamiese vennootskap tussen die NG Kerk, die Verenigende Gereformeerde Kerk en die maatskaplike diensorganisasie Badisa gelei tot die Little Seeds-program, wat gemeentes help om aktief betrokke te raak by vroeëkinderontwikkeling.

Die NG Kerk het merkwaardige vordering gemaak in die herstel van ekumeniese verhoudings ná die apartheidsera. In 2017 is die Kerk weer tot die Wêreldraad van Kerke toegelaat en in 2018 het hy lid geword van die Church Unity Commission in Suid-Afrika.

Hierdie stappe verteenwoordig ’n belangrike skuif na versoening en samewerking met die breër Christelike gemeenskap. NG Kerk-leiers was deel van die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke se onlangse besoek aan pres. Cyril Ramaphosa en ander regeringslede. Padlangs is gepraat oor brandpunte soos korrupsie, misdaad en dienslewering.

’n Besondere ontwikkeling was die verdieping van vennootskappe met kerklik geaffilieerde maatskaplike diensorganisasies. In 2019 het 12 sulke organisasies (die Christelike Maatskaplike Diensteraad-forum) ’n memorandum aan die sinode voorgelê waarin hulle hul verbintenis tot die NG Kerk herbevestig het. Dié versterkte band het in 2025 gelei tot ’n konkrete samewerking waar die sinode administratiewe ondersteuning aan die forum bied.

Fokus meer op gemeentes
Dis hierdie hartklop – saamgestel uit duisende lidmate, honderde gemeentes en ontelbare dade van omgee – wat die NG Kerk dra en steeds relevant maak in ’n veranderende Suid-Afrika. Die energie wat daaruit spruit, maak ons opgewonde.

My slotsom is dus dat die fokus meer op die plaaslike gemeente en minder op die sinode moet wees.

Die dinamika van kerkwees lê in die heilsaamheid van plaaslike betrokkenheid en die uitleef van geloof.

Die amptelike nuusblad van die NG Kerk, Kerkbode, vertel week ná week die stories van gemeentes wat floreer, gefokus op hul identiteit en roeping in die plaaslike konteks.

Die tydskrif LIG deel deurlopend die getuienisse van gewone mense, gelowiges regdeur die Kerk, wie se lewe deur God aangeraak is, daagliks verander word en lewens lei in diens van God en hul medemens.

Gemeentes se Facebook-platforms vertel die stories van uitreik, verhoudings oor grense heen, diensbaarheid, groei, geloof, voorbidding, wonderwerke – alles wat dui op ’n aktiewe en gesonde Kerk – daar waar die fokus op God en hul medemens en die bewaring van die skepping is.

Gefokuste bedienings getuig van dialoog, onwaarskynlike mense wie se paaie kruis en die mooiste getuienisse na vore kom, mense wat laat in hul lewe ’n roeping ervaar en ’n tweede loopbaan van bediening volg, voltooi en diensbaar raak – ook as diensleraar, predikers, beraders, jeugbedienaars en ander spesialisbedieningsgebiede.

Jesus staan sentraal en sinodes en gemeentes is besig om die goeie nuus van Jesus te verkondig en uit te leef.

Te midde van ’n gepolariseerde samelewing, waarin ekstreme standpunte dikwels die meeste aandag trek, verteenwoordig die NG Kerk ’n standvastige ewewig – nie omdat dit probeer om almal tevrede te stel nie, maar omdat dit erns maak met die kompleksiteit van geloof en lewe in die 21ste eeu.

’n Stille fokus moet nie verwar word met onaktiwiteit of irrelevansie nie. Inteendeel, dit verteenwoordig die bedaarde volharding van ’n Kerk wat steeds daagliks ’n impak maak in gemeenskappe oor Suid-Afrika heen.

Die NG Kerk bly standvastig, nie as ’n kompromie nie, maar as ’n getuienis van ’n geloof wat diep gewortel en wyd vertakkend is.

Wat hou die toekoms in vir klein gemeentes wat al hoe kleiner word en met groot uitdagings soos finansies, leierskap en instandhouding worstel?

In ’n treffende bydrae op RSG se Binnekamer vertel ds. Francois Retief van die Oostelike Sinode se werkswinkels en gesprekke wat nuwe hoop bring. Die fokus val op identiteit, roeping, bediening en gemeenskapsbetrokkenheid – met inspirerende stories uit plekke soos Badplaas en Blinkpan.

Luister gerus na die klankopname of lees die volledige teks en ontdek hoe God steeds groot dinge deur klein gemeentes doen.

FW De Klerk-Stigting: Menseregteverslag oor Suid-Afrika – 2025

Die onlangse verslag oor menseregte in Suid-Afrika, vrygestel deur die FW de Klerk Stigting, bied ‘n omvattende ontleding van die huidige menseregtesituasie in die land. Dit beklemtoon verskeie kritieke kwessies, insluitend sosio-ekonomiese regte, geslagsgebaseerde geweld, xenofobie en die regte van gemarginaliseerde gemeenskappe.

Hier is ‘n kort opsomming van die inhoud van die verslag:

1. Sosio-ekonomiese Regte

Suid-Afrika worstel steeds met aansienlike sosio-ekonomiese uitdagings wat die verwesenliking van fundamentele menseregte belemmer:

• Toegang tot Water en Sanitasie: Daar is ‘n afname in toegang tot skoon en veilige drinkwater. Baie gemeenskappe, veral in landelike gebiede, het nie voldoende sanitasiegeriewe nie, wat gesondheidsgevare inhou en die waardigheid van inwoners ondermyn.
• Gesondheidsorg: Die gesondheidstelsel ervaar verskeie uitdagings, insluitend ‘n tekort aan hulpbronne en swak administrasie. Vlugtelinge en migrante sukkel dikwels om toegang tot primêre gesondheidsorg te kry, wat hul kwesbaarheid vererger.
• Onderwys: Die Departement van Basiese Onderwys sukkel om onveilige putlatrines in skole uit te skakel, wat ‘n beduidende risiko vir leerders inhou. Verder het geletterdheidsvlakke onder Graad 4-leerders afgeneem, wat wys op sistemiese probleme in die onderwysstelsel.

2. Geslagsgebaseerde Geweld (GBV)

Geslagsgebaseerde geweld bly ‘n ernstige probleem:

• Voorkoms: Suid-Afrika ervaar steeds hoë vlakke van vrouemoord en seksuele geweld. Tussen April en Junie 2023 is 6,228 moorde aangeteken—’n gemiddeld van 68 per dag—waarvan 1,188 slagoffers vroue en kinders was.
• Strafloosheid: Misdadigers van geslagsgebaseerde geweld geniet dikwels straffeloosheid as gevolg van gebrekkige ondersoeke en swak vervolgingsprosesse.

3. Xenofobie en Behandeling van Migrante

Xenofobiese sentimente en dade bly ‘n ernstige uitdaging:

• Geweld en Diskriminasie: Migrante en vlugtelinge word gereeld blootgestel aan geweld, diskriminasie en uitsluiting van noodsaaklike dienste, wat hul sosiale en ekonomiese marginalisering vererger.
• Wetgewing en Handhawing: Daar is kommer oor die toepassing van immigrasiewette en die behandeling van ongedokumenteerde migrante, wat dikwels tot menseregteskendings lei.

4. Regte van Gemarginaliseerde Gemeenskappe

Sekere gemeenskappe ondervind voortgesette sistemiese uitdagings:

• LGBTQ+ Regte: Ten spyte van wetlike beskerming, ervaar LGBTQ+-individue steeds diskriminasie en geweld. Onlangse aanvalle op LGBTQ+-mense, insluitend ‘n moord op ‘n transvrou, het die kwessie verder in die kollig geplaas.
• Informele Nedersettings: Inwoners van informele nedersettings, soos die eKhenana-kommune in Durban, ervaar dreigende uitsettings, ‘n gebrek aan basiese dienste en politieke onderdrukking. Gemeenskapsleiers is selfs geteiken en vermoor.

5. Omgewingsregte

Die reg op ‘n gesonde omgewing word toenemend bedreig:

• Klimaatsverandering: Suid-Afrika is kwesbaar vir die impak van klimaatsverandering, wat landbou, waterbronne en bestaansmiddele raak. Gemarginaliseerde gemeenskappe word die ergste geraak, wat bestaande ongelykhede vererger.
• Besoedeling: Industriële aktiwiteite dra by tot lug- en waterbesoedeling, wat die gesondheid van omliggende gemeenskappe benadeel. Strenger wetstoepassing is nodig om hierdie probleme aan te spreek.

6. Regstaat en Rekenskap

Die handhawing van die regstaat is noodsaaklik vir die beskerming van menseregte:

• Korrupsie: Korrupsie in openbare instellings ondermyn dienslewering en openbare vertroue. Pogings om korrupsie te bekamp is aan die gang, maar vereis groter politieke wil en hulpbronne.
• Polisiegedrag: Daar is verskeie berigte oor polisiegeweld en onwettige aanrandings, insluitend die gebruik van buitensporige krag en marteling, wat die openbare vertroue ondermyn en grondwetlike regte skend.

7. Positiewe Ontwikkelings

Ten spyte van uitdagings, is daar ook enkele positiewe vordering:

• Wetswysigings: Die regering het nuwe wetgewing ingestel om menseregte te versterk, insluitend wette teen geslagsgebaseerde geweld en haatmisdade.
• Burgerlike Samelewing: ‘n Aktiewe burgerlike samelewing speel ‘n belangrike rol in die bevordering van menseregte, deur die regering aanspreeklik te hou en dienste aan gemarginaliseerde gemeenskappe te lewer.

8. Aanbevelings

Om hierdie menseregte-uitdagings aan te spreek, beveel die verslag die volgende aan:

• Versterking van Instellings: Die vermoë en onafhanklikheid van menseregte-instansies moet verbeter word sodat hulle sonder politieke inmenging kan funksioneer.
• Publieke Bewustheid: Omvattende opvoedingsveldtogte moet geloods word om menseregte, verdraagsaamheid en sosiale samehorigheid te bevorder.
• Internasionale Samewerking: Suid-Afrika moet nouer saamwerk met internasionale menseregte-liggame om beste praktyke te deel en hulp te kry in die aanpak van sistemiese uitdagings.

Gevolgtrekking

Die verslag beklemtoon die veelsydige menseregtekonflikte in Suid-Afrika. Hoewel daar vooruitgang in sekere areas is, is volgehoue pogings nodig van die regering, burgerlike samelewing en internasionale vennote om menseregte vir alle Suid-Afrikaners te verseker.

In Tarkastad, ‘n klein Oos-Kaapse dorpie, het ‘n groep voormalige gevangenes en werklose mense saamgespan met ‘n gedeelde droom om ‘n beter toekoms vir hulself en hul gemeenskap te skep.

Baie jong mense in die gemeenskap was werkloos, en Xolisa Mandyoli, 40, het voorgestel dat hulle ‘n boerdery-koöperasie begin. Nege ander, insluitend agt wat al tronkstraf uitgedien het, het sy idee ondersteun.

Hulle het nie hulpbronne gehad nie en het deur die gemeenskap beweeg om vir mis en gereedskap soos grawe en pikke te vra sodat hulle die grond kon bewerk.

Mandyoli het sy pa, Bongani Pawuleni, wat vroeër die grond by Nobubele Laerskool bewerk het, gevra of hulle toestemming kon kry om gewasse te plant op ‘n stuk grond wat al lank leeg lê.

Vandag verkoop hul Akum Amandla Wam Koöperasie groente soos mielies, botterskorsies, groenrissies en tamaties aan die gemeenskap.

Mandyoli, wat as ‘n taxibestuurder gewerk het totdat hy gearresteer is en tronkstraf vir roof en poging tot verkragting uitgedien het, sê die inisiatief was ‘n keerpunt in hul lewens. “Na my vrylating het ek huis toe gegaan en gesien my maats sit net rond by drinkplekke en doen niks met hul lewens nie. Sommige van hulle was ook in die tronk. Sommige het matriek geslaag en niks daarmee gemaak nie.

“Ek wou ‘n vars begin hê, so toe ek sien die skool se grond word nie gebruik nie, het ek met hulle gepraat en ons het besluit om hierdie inisiatief te begin. In die gemeenskap plant meeste mense nie meer tuine nie. Ons het dit gesien as ‘n kans om ons eie lewens te verbeter en terselfdertyd die gemeenskap te help,” sê Mandyoli.

Hy het van hul skape en bokke verkoop om die projek te finansier. “As ons saamwerk, kan ons lewens verander. Ons ouers het die grond bewerk en ons het by hulle geleer. Ons het die skool se tuin uitgebrei en het nou omtrent 4 hektaar grond wat ons gebruik. Ons droom is om meer grond te hê en ons produksie uit te brei, maar ons het ook finansiële ondersteuning nodig.

“Ons wil skole in die area van groente voorsien en meer werksgeleenthede skep. Omdat ons gemeenskap swaarkry, gee ons ook terug aan verskeie sentrums,” sê hy.

Mphumzi Ngetu, 30, het sy universiteitsopleiding gelos weens geldprobleme, en toe die inisiatief begin, het hy dadelik aangesluit. Dit help ons ouer mense en hou ons ook van die strate af.

“Ek het Mandyoli een dag in die tuin gesien en gevra of ek kan help. Ek het vir hom gesê ek het niks om te gee behalwe my krag en arbeid nie. Die winkels hier om ons verkoop nie vars groente en vrugte nie, so daar is altyd ‘n mark daarvoor. My lewe het verander sedert ek aangesluit het. Nou het ek iets om te doen en ek kan kos op die tafel sit. Ek studeer tans publieke bestuur en ek hoop dit sal tot die besigheid bydra.

“Elke dag is ons in die tuin besig om meer groente te plant of onkruid te verwyder. Dit is wonderlik hoe positief mense op ons reageer,” sê Ngetu.

Luthobile Mayedwa, ‘n inwoner, is ‘n lojale kliënt van die koöperasie.

“Hulle is mal oor hul werk en die produkte is van goeie gehalte en vars. Ek het onlangs mielies by hulle gekoop. Ek leen ook vir hulle gereedskap sodat hulle kan voortgaan met hul werk. Party van hulle het nie eens ordentlike werkklere of stewels nie, maar hulle toewyding is inspirerend. Ek het gedink hulle maak ‘n grap toe hulle begin het,” sê hy.

Die departement van landbou het belowe om die groep te ondersteun, insluitend om hulle te help om die koöperasie te registreer en te bemagtig.

MEC Nonceba Kontsiwe, wat die inisiatief onlangs besoek het, sê sy is opgewonde om die groep te sien boer. “Ek glo hulle is gerehabiliteer terwyl hulle in die korrektiewe dienste was. Ons sal hulle help om finansiering te kry. Ons wil hê hul area moet uitbrei. Ons het hierdie finansiële jaar ‘n verbintenis gemaak om boerdery in skole en huise aan te moedig om armoede te beveg,” sê sy.

Skoolhoof Feziwe Gxothiwe sê die tuin het ook ‘n positiewe impak op die skool gehad.

Gepubliseer in die Daily Dispatch, 18 Maart 2025